โควิด-19 เศรษฐกิจหมุนเวียนกับโอกาสในวิกฤติของภูมิภาคเอเปค

Dec 08 ,2020. เรียบเรียงโดย คณะทำงานศูนย์เอเปค-ไทย สถาบันอาณาบริเวณศึกษา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

การแพร่ระบาดทั่วโลกของโควิด-19 ส่งผลกระทบต่อการดำรงชีวิตของมนุษย์ในทุกด้าน ไม่ว่าจะเป็นทางเศรษฐกิจ สังคหรือสิ่งแวดล้อม เป็นต้น ในภูมิภาคเอเปค (APEC) ผลกระทบจากโควิด-19 ส่งผลให้อัตราการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจชะลอตัวลงในปี 2019 ผลิตภัณฑ์มวลรวมในประเทศ (GDP) ของภูมิภาคลดลงเหลือ 3.6% ในปี 2019 จาก 4.2% ในปี 2018 การเติบโตของการส่งออกลดลงอย่างมีนัยสำคัญถึง 0.6% ในปี 2019 เมื่อเทียบกับ 4.3% ในปี 2018 ขณะที่ปริมาณการนำเข้าสินค้าติดลบในปี 2019 ขณะที่ในปี 2018 มีการขยายตัว 4.9% ส่วนปริมาณการส่งออกและนำเข้าสินค้าของเอเปคลดลง 1.9% และ 2.9% ในปี 2019 ตามลำดับ (APEC, 2020a) นอกจากจะเป็นผลกระทบจากการแพร่ระบาดของโควิด-19 แล้ว มาตรการการรับมือกับโรคระบาดยังเป็นส่วนหนึ่งของสาเหตุของความถดถอยทางเศรษฐกิจที่เกิดขึ้น

ปัญหาสำคัญอีกประการหนึ่งที่เกิดขึ้นในช่วงเวลาของการแพร่ระบาดนี้ คือ ปัญหาสิ่งแวดล้อมอันเกิดจากการเพิ่มขึ้นของปริมาณขยะ การคาดการณ์ปริมาณขยะมูลฝอยระหว่างปี 2016-2050 ระบุว่ามีปริมาณเพิ่มมากถึง 69% ซึ่งจะอยู่ในพื้นที่ภูมิภาคเอเปคถึง 37% โดยปริมาณขยะในเอเปคกว่า 59% ไม่ผ่านกระบวนการกำจัดที่ถูกวิธีและ 66% เพิ่มขึ้นในกลุ่มสมาชิกที่เป็นประเทศกำลังพัฒนา (APEC, 2020B) และในภาวะของการแพร่ระบาดของโควิด-19 ขยะจากการบริโภคอุปโภคสินค้าทางการแพทย์ยังซ้ำเติมปัญหาดังกล่าวเพิ่มขึ้นอีก ดร.เดนนิส ฮิว (2020) ให้ความคิดเห็นต่อปัญหาขยะที่เกิดขึ้นว่าปัญหาขยะเกิดจากรูปแบบทางเศรษฐกิจที่เราคุ้นเคย คือ รูปแบบการผลิตทางตรง (Linear economy model) ซึ่งเป็นรูปแบบการผลิตที่ไม่มีการนำวัสดุหรือสินค้าที่ใช้แล้วมาใช้ใหม่ในระบบการผลิต ทรัพยากรจะถูกรวบรวม ผลิตและบริโภค ส่วนที่เหลือจะถูกกำจัดเป็นของเสียและไม่นำเข้าซ้ำในห่วงโซ่การผลิต (single use) ทางออกของปัญหานี้ คือ การนำเอาหลักการเศรษฐกิจหมุนเวียน (Circular Economy) มาปรับใช้ในทางปฏิบัติมากขึ้น ซึ่งได้รับความสนใจอยากมากในการประชุมสุดยอดเอเปคที่มาเลเซียในปี 2020 เป็นอย่างมาก อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนมาใช้ระบบหมุนเวียนสำหรับในหลายภาคส่วนคงจะเป็นการออกจากบรรทัดฐานที่ปฏิบัติกันมายาวนาน การเปลี่ยนแปลงมีขั้นตอนที่ต้องใช้เวลา แต่ถ้าทำให้เศรษฐกิจหมุนเวียนบรรลุผลได้อย่างมีประสิทธิภาพหรือทำได้ในเชิงหลักการพื้นฐานจะไม่ส่งผลเพียงสัมพันธ์กับสภาพแวดล้อมเท่านั้น แต่จะบรรเทาผลทางตรงและผลกระทบทางลบในระยะยาวของปัญหาขยะในเศรษฐกิจและสภาพความเป็นอยู่ของประชาชนได้ (Hew, 2020)

รูปที่ 1 รูปแบบการผลิตเดิมหรือการผลิตแบบเส้นตรง (Linear economy model – ซ้าย) ซึ่งก่อให้เกิดขยะจำนวนมาก ขณะที่การผลิตแบบหมุนเวียน (Circular Economy model – ขวา) มีการนำเอาวัสดุเหลือใช้หรือทิ้งแล้วมารีไซเคิลในระบบการผลิตอีกครั้งหนึ่ง

หลักการเศรษฐกิจหมุนเวียนเป็นรูปแบบทางเศรษฐกิจแบบหนึ่งที่ให้ความสำคัญการการใช้ซ้ำ (reusing) การประยุกต์ใช้ใหม่ (repurposing) และการนำกลับมาใช้ใหม่ (recycle) เพื่อสร้างโอกาสทางเศรษฐกิจจากขยะ การคิดใหม่เพื่อสำหรับธุรกิจใหม่ผ่านหลักการเศรษฐกิจหมุนเวียนได้นำเสนอโอกาสในการเพิ่มประสิทธิภาพนวัตกรรมและความยั่งยืน (APEC, 2020c) ตัวอย่างเช่น

– แพลตฟอร์มการแบ่งปัน (Sharing platforms) ช่วยอำนวยความสะดวกในการเข้าถึงและแบ่งปันการใช้ผลิตภัณฑ์ที่ไม่ได้ใช้ประโยชน์

– ผลิตภัณฑ์ในฐานะการบริการ (Product as a Service) ขายการใช้ผลิตภัณฑ์แทนตัวผลิตภัณฑ์

– การหมุนเวียนอุปทาน (Circular supplies) เป็นรูปแบบสำหรับการพัฒนาส่วนประกอบที่สามารถนำกลับมาใช้ใหม่และรีไซเคิลได้เมื่อสิ้นสุดอายุของผลิตภัณฑ์

– การยืดอายุผลิตภัณฑ์ (Product life extension) ช่วยยืดอายุการใช้งานของผลิตภัณฑ์ผ่านการออกแบบผลิตภัณฑ์ที่ดีขึ้นและการบำรุงรักษาในระยะยาว

– การกู้คืนทรัพยากร (Resource recovery) จะนำผลพลอยได้และของเสียจากการผลิตเพื่อนำไปใช้ในกระบวนการผลิตอื่น ๆ

รูปที่ 2 10 ขั้นตอนของรูปแบบเศรษฐกิจหมุนเวียน

มาตรการต่าง ๆ ตามหลักการเศรษฐกิจหมุนเวียนนอกจากจะเป็นการบรรเทาปัญหาขยะที่เพิ่มขึ้นแล้ว ยังเป็นการบรรเทาปัญหาการขาดแคลนวัตถุดิบในระหว่างการบังคับใช้มาตรการล็อคดาวน์ ธุรกิจบางแห่งใช้หลักการเศรษฐกิจหมุนเวียนช่วยแก้ปัญหาการขาดแคลนอุปทานในระยะสั้น หลายประเทศในยุโรปใช้เครื่องจักรซึ่งสามารถผลิตหน้ากากป้องกันได้เร็วกว่าเครื่องพิมพ์ 3 มิติถึง 75 เท่าเพื่อเสริมอุปทานที่ลดลง เนื่องจากเครื่องจักรทำให้พลาสติกสัมผัสกับอุณหภูมิมากกว่า 200 องศาเซลเซียส พลาสติกรีไซเคิลจึงผ่านการฆ่าเชื้อในกระบวนการเพิ่มประโยชน์ในการทำความสะอาดพลาสติกที่ใช้แล้วและย่อยสลายเพื่อนำกลับมาใช้ใหม่ Nike เป็นตัวอย่างหนึ่งของบริษัทที่ใช้หลักการเศรษฐกิจหมุนเวียนเพื่อต่อสู้กับโรคระบาดได้อย่างเต็มที่ Nike นำวัสดุรีไซเคิลซึ่งจัดไว้สำหรับการผลิตพื้นรองเท้า Nike Air ไปสู่การผลิตอุปกรณ์ป้องกันส่วนบุคคล (Hew, 2020) ภาคธุรกิจจะได้รับประโยชน์และผลกำไรจากการนำนวัตกรรมเหล่านี้และนวัตกรรมอื่น ๆ ที่คล้ายคลึงกันมาใช้ โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อราคาวัตถุดิบคาดว่าจะเพิ่มขึ้นเนื่องจากการระบาดใหญ่และห่วงโซ่อุปทานเกิดความตึงตัว หากวิสาหกิจซื้อเข้ามามากพอ การขาดแคลนการกักกันดังกล่าวข้างต้นอาจคลี่คลายลงและความพยายามในการรีไซเคิลจะยังคงดำเนินต่อไปแม้ว่าการระบาดจะลดลง

การนำหลักการเศรษฐกิจหมุนเวียนไปใช้ในวงกว้างจะมีผลกระทบทั่วโลก เนื่องจากห่วงโซ่อุปทานทั่วโลกมีการเชื่อมโยงกันสูง มีการทำงานร่วมกันและมีความร่วมมือระหว่างผู้แสดงหลายคนในห่วงโซ่อุปทาน ในทำนองเดียวกันความเชี่ยวชาญจะทำให้เกิดโอกาสใหม่ ๆ สำหรับธุรกิจในอุตสาหกรรมการปรับปรุงใหม่ การซ่อมแซมและการรีไซเคิล

ดังนั้น ความร่วมมือระดับภูมิภาค โดยเฉพาะเอเปค มีบทบาทสำคัญในการอำนวยความสะดวกในการเปลี่ยนผ่านไปสู่เศรษฐกิจหมุนเวียน เอเปคสามารถดำเนินการสนับสนุนให้มีมาตรฐานของกระบวนการเทคโนโลยีและวัสดุที่เกี่ยวข้องกับเศรษฐกิจหมุนเวียนในบางพื้นที่ รวมทั้งเผยแพร่ข้อมูลเกี่ยวกับเศรษฐกิจหมุนเวียน และยกระดับการอภิปรายที่เกี่ยวข้องกับเศรษฐกิจหมุนเวียนไปสู่ระดับที่สูงขึ้น การตอบสนองเชิงนโยบายจะสามารถรับรองการเคลื่อนย้ายของสินค้าทางการแพทย์และห่วงโซ่สินค้าอาหาร การทำให้ขีดความสามารถของระบบสาธารณสุขดีขึ้น รวมทั้งสนับสนุนกิจกรรมทางเศรษฐกิจและการค้าและเป็นการกระตุ้นกิจกรรมทางเศรษฐกิจของภูมิภาคเอเปค

รายการอ้างอิง

APEC. (2020a). Trade and Economic Downturn Deepen Amid Tensions, Pandemic.

Retrieved 30 June 2020 from https://www.apec.org/Press/News-Releases/2020/0527_ARTA

_____. (2020b). Infographic: Pivoting to a Circular Economy. Retrieved 30 June 2020 from

https://www.apec.org/Press/Infographics/2020_0527_Dont-let-your-waste-go-to-waste

_____. (2020c). APEC Regional Trends Analysis – What Goes Around Comes Around: Pivoting

to a Circular Economy; Uncertainty Tests APEC’s Resilience amid COVID-19. Retrieved 15 July 2020 from https://www.apec.org/Publications/2020/05/APEC-Regional-Trends-Analysis—What-Goes-Around-Comes-Around

Hew, Dennis. (2020). COVID-19 and the Circular Economy.

Retrieved 10 July 2020 from https://www.apec.org/Press/Blogs/2020/0528_COVID