Mar 01 , 2022. ส่วนงานศูนย์ศึกษารัสเซียและเครือรัฐเอกราช และศูนย์อาเซียนศึกษา สถาบันอาณาบริเวณศึกษา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

ท่าทีของอาเซียนต่อวิกฤตยูเครน

นับตั้งแต่เช้ามืดของวันที่ 24 กุมภาพันธ์ 2022 เมื่อประธานาธิบดีวลาดิมีร์ ปูติน (Vladimir Putin) ของรัสเซียอนุติมัติปฏิบัติการพิเศษทางการทหารต่อยูเครน โลกก็ต้องจับตาสถานการณ์อย่างใกล้ชิด ยูเครนโดยการนำของประธานาธิบดีโวโลดีมีร์ เซเลนสกี (Volodymyr Zelensky) พยายามต่อต้านรัสเซียอย่างเต็มกำลัง พร้อมทั้งขอร้องความช่วยเหลือจากมิตรประเทศต่าง ๆ โดยเฉพาะการสนับสนุนจากสหรัฐอเมริกา สหภาพยุโรป และชาติสมาชิกองค์การสนธิสัญญาแอตแลนติกเหนือ (NATO) เป็นต้น ประเทศต่าง ๆ แสดงท่าทีตอบสนองที่แตกต่างกันไป สหรัฐอเมริกาและชาติตะวันตกหลายประเทศ รวมทั้งญี่ปุ่นออกมาตรการคว่ำบาตรรัสเซียทั้งทางการเมือง เศรษฐกิจ การเงินและสังคม ขณะที่จีน ซึ่งเป็นชาติพันธมิตรกับรัสเซียมีท่าทีระมัดระวังในการแสดงออกในเวทีการเมืองระหว่างประเทศ รวมถึงอินเดียด้วย

          สำหรับประเทศต่าง ๆ ในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้หรือในระดับอาเซียน (ASEAN) มีท่าทีที่ค่อนข้างระมัดระวังในการแสดงออกทางการเมือง และมีความแตกต่างของการแสดงออกต่อสถานการณ์ในยูเครนทั้งในระดับองค์การระหว่างประเทศและระดับรัฐ

          ในระดับอาเซียนได้มีแถลงการณ์ร่วมกันในวันที่ 26 กุมภาพันธ์ที่ผ่านมา โดยอาเซียนได้ระบุถึงความกังวลอย่างยิ่งต่อสถานการณ์ความขัดแย้งที่รุนแรง และเรียกร้องให้ทุกฝ่ายในความขัดแย้งพยายามอดทนอดกลั้นและหันมาใช้ช่องทางการเจรจาทางการทูตเพื่อแก้ไขปัญหาอย่างสันติ โดยยึดหลักการของกฎหมายระหว่างประเทศ กฎบัตรสหประชาชาติ นอกจากนี้อาเซียนยังอ้างถึงความรับผิดชอบของทุกฝ่ายต่อหลักการเคารพซึ่งกันและกันในอำนาจอธิปไตย บูรณภาพแห่งดินแดนและสิทธิที่เท่าเทียมกันของทุกชาติ อย่างไรก็ตามในแถลงการณ์ของอาเซียนไม่มีการกล่าวถึงความรุนแรงของการปฏิบัติการทางการทหารของรัสเซียเลย รวมทั้งละเลยสถานะของผู้ถูกรุกรานของยูเครนไปอีกด้วย

          ส่วนในระดับประเทศ รัฐต่าง ๆ ก็มีท่าทีที่แตกต่างไปทั้งในเชิงการประณามรัสเซียและสนับสนุนรัสเซีย โดยประเทศที่มีท่าทีแข็งกร้าวต่อรัสเซียมากที่สุด คือ สิงคโปร์ ในวันเดียวกับการเริ่มปฏิบัติการทางทหารของรัสเซีย โฆษกกระทรวงการต่างประเทศของสิงคโปร์ได้ออกมาประณามการดำเนินการดังกล่าวของรัสเซียอย่างตรงไปตรงมา รวมทั้งประณามการละเมิดอำนาจอธิปไตยที่ไร้เหตุผล ในเวลาต่อมา สิงคโปร์เป็นชาติแรกของอาเซียนที่ออกมาตรการคว่ำบาตรทางการเงินและธนาคารต่อรัสเซีย และควบคุมการส่งออกอาวุธที่อาจจะถูกนำไปใช้ในความขัดแย้งได้ ส่วนเมียนมาร์ที่มีรัฐบาลที่ใกล้ชิดกับรัสเซียอย่างมากมีท่าทีตรงข้ามกับสิงคโปร์อย่างสิ้นเชิง โดยกล่าวชื่นชมการกระทำของรัสเซียว่าเป็นการปกป้องอธิปไตยและเป็นการรักษาสันติภาพ ขณะที่ประเทศอื่น ๆ ทั้งไทย มาเลเซีย อินโดนีเซียและเวียดนาม (ซึ่งเวียดนามเป็นประเทศที่มีความสัมพันธ์อันดีกับสหภาพโซเวียต/รัสเซียนับตั้งแต่สงครามเย็น) แสดงท่าทีโดยเน้นไปที่การแสดงถึงการไม่ยอมรับการใช้ความรุนแรง และพยายามเรียกร้องให้ทุกฝ่ายใช้สันติวิธีเพื่อแก้ไขปัญหา โดยไม่ได้กล่าวถึงรัสเซียโดยตรงเลย ส่วนฟิลิปปินส์ให้ความสำคัญกับการช่วยเหลือชาวฟิลิปปินส์ที่อยู่ในยูเครนและไม่ได้กล่าวถึงปัญหาการรุกรานของยูเครนเลย ขณะที่ลาวและบรูไนก็ไม่มีแถลงการณ์หรือแสดงความคิดเห็นต่อสถานการณ์ความขัดแย้งเลย

          ซึ่งมีนักวิเคราะห์บางคนตั้งข้อสังเกตว่า การแสดงออกของอาเซียนนั้นไม่เป็นเรื่องน่าประหลาดใจ และอาจจะเป็นการปฏิบัติปกติของอาเซียน เนื่องจากประเทศในอาเซียนมักมีท่าทีระมัดระวังเสมอต่อการแสดงท่าทีต่อปัญหาความขัดแย้งต่าง ๆ ภาพกว้างของแถลงการณ์ของอาเซียนต่อปัญหาในยูเครนก็ไม่ได้แตกต่างไปจากแถลงการณ์ของอาเซียนต่อปัญหาในเมียนมาร์มากนัก นอกจากนี้การแสดงออกอย่างระมัดระวังนั้น Sebastian Strangio ได้ให้ความเห็นอย่างน่าสนใจว่า ประเทศในอาเซียนพยายามไม่แสดงออกอย่างชัดเจน เพราะ ความเปลี่ยนแปลงในระบบการเมืองโลกที่จีนเริ่มท้าทายสหรัฐอเมริกามากขึ้น การแสดงท่าทีชัดแจ้งในการเลือกข้าง อาจจะกระทบผลประโยชน์ในอนาคตได้ แต่เขาก็ให้ความเห็นอีกว่าอาจจะเป็นเพราะการให้ความสำคัญกับผลประโยชน์แห่งชาติ ซึ่งทั้งรัสเซียและยูเครนมีสัดส่วนน้อยมากในการค้าและการลงทุนในภูมิภาคอาเซียน อย่างไรก็ตาม การแสดงท่าทีที่ไม่ชัดเจนอาจจะกระทบต่อความพยายามในการยึดถือหลักการเคารพอำนาจอธิปไตยและบูรณภาพแห่งดินแดนในอนาคตได้ เพราะ หลายประเทศอาเซียนเองก็มีปัญหาพิพาทพรมแดนกับมหาอำนาจภายนอก เช่น ปัญหาในทะเลจีนใต้ รวมทั้งความขัดแย้งภายในที่มหาอำนาจภายนอกเข้ามามีบทบาท โดยเฉพาะปัญหาในเมียนมาร์

ผลกระทบที่อาจจะมาถึงอาเซียนจากวิกฤตในยูเครน

          แม้ว่ารัสเซียและยูเครนจะมีสัดส่วนทางการค้าและการลงทุนกับประเทศอาเซียนไม่มากนักเมื่อเทียบกับจีน ญี่ปุ่น เกาหลีใต้ หรือแม้แต่สหรัฐอเมริกา หรือดูเหมือนว่าความขัดแย้งจะอยู่ในที่ห่างไกลจากภูมิภาคของเรา แต่ก็ปฏิเสธไม่ได้เช่นกันว่าหากความขัดแย้งยืดเยื้อ ประเทศในอาเซียนต้องได้รับผลกระทบอย่างเลี่ยงไม่ได้ในหลายประเด็น เนื่องจากทั้งรัสเซียและยูเครนเป็นผู้ส่งออกธัญพืช ข้าวโอ๊ตและข้าวสาลีรายสำคัญ รวมทั้งเป็นผู้ส่งออกปุ๋ยอินทรีย์สำหรับการเกษตร ความขัดแย้งย่อมทำให้เกิดภาวะชะงักงันในการส่งออก ซึ่งจะส่งผลกระทบต่อกระบวนการผลิตสินค้าเกษตร นอกจากนี้ความขัดแย้งยังส่งผลให้เกิดความผันผวนของราคาพลังานเนื่องจากรัสเซียเป็นผู้ส่งออกน้ำมันและก๊าซธรรมชาติรายใหญ่ ซึ่งในเรื่องนี้ Priyanka Kishore มองว่าจะส่งผลให้เกิดการกดดันต่ออัตราเงินเฟ้อ แต่ก็ต้องจับตาดูการใช้จ่ายและการเจริญเติบโตทางเศรษฐกิจของภูมิภาคด้วย สำหรับบทบาทของรัสเซียต่ออาเซียนที่เป็นการค้าใหญ่ที่สุด คือ การค้าอาวุธ โดยในปี 2019 สัดส่วนการขายอาวุธของรัสเซียแก่ภูมิภาคอาเซียนมีร้อยละ 26 ของทั้งภูมิภาค อย่างไรก็ตามการออกมาตรการคว่ำบาตรของสหรัฐเมริกาและพันธมิตรอาจจะกระทบต่อการค้าอาวุธของรัสเซียได้เช่นกัน ดังนั้น วิกฤตยูเครนในครั้งนี้เราจำเป็นต้องจับตาดูสถานการณ์อย่างใกล้ชิด รวมทั้งทบทวนท่าทีต่อปัญหาที่ละเอียดรอบคอบมากขึ้น เพื่อการวางสถานะระหว่างประเทศและการรับมือกับปัญหาที่จะตามมาได้อย่างทันท่วงที

เขียนและเรียบเรียงโดย

นายศิวศิลป์ จุ้ยเจริญ, นักวิจัย

ส่วนงานศูนย์ศึกษารัสเซียและเครือรัฐเอกราช และศูนย์อาเซียนศึกษา

สถาบันอาณาบริเวณศึกษา มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์

ที่มาของข้อมูล

ASEAN. (26 February 2022). ASEAN Foreign Ministers’ Statement on The Situation in Ukraine. Retrieved from https://asean.org/asean-foreign-ministers-statement-on-the-situation-in-ukraine/

David Hutt. (25 February 2022). Why Southeast Asians Should Care About the Ukraine Crisis. Retrieved from https://thediplomat.com/2022/02/why-southeast-asians-should-care-about-the-ukraine-crisis/

Nikkei Asia. (25 February 2022). ASEAN faces fallout from Russian invasion of Ukraine. Retrieved from https://asia.nikkei.com/Politics/Ukraine-conflict/ASEAN-faces-fallout-from-Russian-invasion-of-Ukraine

_____. (28 February 2022). ASEAN stops short of calling out Russia in delayed statement. Retrieved from https://asia.nikkei.com/Politics/International-relations/ASEAN-stops-short-of-calling-out-Russia-in-delayed-statement

Sebastian Strangio. (23 February 2022). Why Have Southeast Asian Governments Stayed Silent Over Ukraine? Retrieved from https://thediplomat.com/2022/02/why-have-southeast-asian-governments-stayed-silent-over-ukraine/

_____. (25 February 2022). How Southeast Asia Is Responding to the Russian Invasion of Ukraine. Retrieved from https://thediplomat.com/2022/02/how-southeast-asia-is-responding-to-the-russian-invasion-of-ukraine/

_____. (28 February 2022). ASEAN Foreign Ministers Express ‘Deep Concern’ About Ukraine Crisis. Retrieved from https://thediplomat.com/2022/02/asean-foreign-ministers-express-deep-concern-about-ukraine-crisis/

ที่มาของภาพ CAN. (28 February 2022). Ukraine crisis: Live updates as Russia’s invasion enters its fifth day. Retrieved from https://www.channelnewsasia.com/world/ukraine-crisis-live-updates-russias-invasion-enters-its-fifth-day-2524481